نقشهٔ سیستم‌ها و سنجه‌ها

نقشهٔ سیستم‌ها و سنجه‌ها برای سازمان‌های ایرانی

قبل از اینکه KPI انتخاب کنیم، باید بفهمیم با چه نوع سیستمی طرفیم.

سیستم انسانی، اقتصادی، داده‌ای یا انسان–ماشین هرکدام خط‌کش خودشان را دارند.

این صفحه یک نقشهٔ عملی است تا نوع سیستم‌تان را پیدا کنید و بفهمید چه چیزهایی ارزش اندازه‌گیری دارند.

چطور از این صفحه استفاده کنم؟

۳ گام سریع

گام ۱

نوع سیستم خودتان را بین دسته‌ها پیدا کنید.

گام ۲

مثال‌های ایرانی و سنجه‌های پیشنهادی را بخوانید.

گام ۳

از چیت‌شیت انتهای صفحه برای طراحی سنجه‌های خودتان استفاده کنید.

دسته‌های اصلی سیستم‌ها

هر کارت، تعریف، مثال‌های ایرانی، سنجه‌های قابل‌سنجش و یک اشتباه رایج را به زبان ساده نشان می‌دهد.

سیستم‌های انسانی و سازمانی

جایی که رفتار، احساس، انگیزه و فرهنگ نقش اصلی را بازی می‌کنند؛ مثل تیم‌ها، واحدها، شرکت‌ها و شبکه‌های غیررسمی در سازمان.

مثال‌های ایرانی

تیم فروش در یک شرکت خدماتی، واحد برنامه‌ریزی در سازمان دولتی، هسته‌های غیررسمی قدرت در یک اداره.

سنجه‌های پیشنهادی

  • سطح اعتماد و همکاری بین واحدها (مثلاً از طریق نظرسنجی داخلی)
  • درصد جلساتی که با تصمیم مشخص تمام می‌شوند
  • نرخ جابه‌جایی نیروی انسانی در یک سال
  • احساس فرسودگی (Burnout) در تیم‌های کلیدی

اشتباه رایج در ایران

اندازه‌گیری فقط حضور فیزیکی و خروجی عددی، بدون لمس کیفیت رابطه و اعتماد؛ بعد هم تعجب از اینکه چرا تصمیم‌ها گیر می‌کند.

اگر سیستم‌ات بیشتر انسانی و سازمانی است، بسته‌های سیستم‌سازی و سنجه‌هایت باید از همین‌جا شروع شوند.

سیستم‌های اقتصادی و بیزنسی

جایی که پول، ریسک، جریان نقدی و مدل درآمد در مرکز سیستم قرار دارد؛ از مغازه محلی تا هلدینگ.

مثال‌های ایرانی

مدل درآمد یک استارتاپ، شبکه تأمین کالا در شهر، سبد محصول یک شرکت تولیدی.

سنجه‌های پیشنهادی

  • حاشیه سود ناخالص و خالص
  • نوسان جریان نقدی ماهانه
  • وابستگی درآمد به چند مشتری محدود
  • سهم هر محصول/خدمت در سودآوری کل

اشتباه رایج در ایران

تمرکز روی فروش و حجم، بدون نگاه به سودآوری و ریسک؛ KPIها حول عدد فروش می‌چرخند، نه سلامت سیستم اقتصادی.

اگر سیستم‌ات اقتصادی است، اول تصویر سود، ریسک و نقدینگی را شفاف کن؛ بعد سراغ اهداف رشد برو.

سیستم‌های داده، اطلاعات و دیجیتال

داشبوردها، پایگاه‌های داده، سیستم‌های اتوماسیون و هرجایی که داده از یک نقطه به نقطه دیگر می‌رود و تصمیم‌ها باید روی این داده سوار شوند.

مثال‌های ایرانی

سیستم اتوماسیون اداری یک سازمان، گزارش‌های اکسل پراکنده در یک شرکت، CRM نیمه‌کاره.

سنجه‌های پیشنهادی

  • درصد رکوردهای ناقص یا اشتباه در پایگاه داده
  • زمان متوسط دسترسی به گزارش قابل‌اعتماد
  • تعداد منابع داده‌ای جزیره‌ای برای یک موضوع مشترک
  • میزان استفاده واقعی از داشبوردها (مثلاً بازدید ماهانه)

اشتباه رایج در ایران

ساختن چندین داشبورد و گزارش، بدون اینکه کیفیت داده و استفاده واقعی از آن‌ها را اندازه بگیریم؛ در نتیجه داده هست، ولی تصمیم روشن نیست.

اگر سیستم‌ات داده‌محور است، اول کیفیت و دسترسی داده را بسنج؛ نه فقط تعداد گزارش‌ها را.

سیستم‌های انسان–ماشین و سایبر–فیزیکی

ترکیب انسان، ماشین و سنسور؛ جایی که تصمیم‌ها و خطاها می‌توانند هم فنی باشند هم انسانی؛ مثل خطوط تولید، شبکه‌های آب و برق، مراکز تماس.

مثال‌های ایرانی

مرکز تماس یک اپراتور، سیستم توزیع آب در یک شهر، خط بسته‌بندی در کارخانه.

سنجه‌های پیشنهادی

  • نرخ خرابی و توقف (Downtime) تجهیزات
  • میانگین زمان رفع مشکل (MTTR)
  • تعداد خطاهای انسانی ثبت‌شده در یک دوره
  • حجم کار انجام‌شده به ازای هر اپراتور در شیفت

اشتباه رایج در ایران

سرزنش نیروها یا دستگاه‌ها به‌صورت جداگانه، بدون دیدن کل سیستم انسان–ماشین و طراحی سنجه‌هایی که این تعامل را نشان بدهند.

اگر سیستم‌ات این‌جاست، لازم است هم سنجه‌های فنی و هم انسانی را کنار هم ببینی.

سیستم‌های محیطی و زیربنایی

آب، انرژی، ترافیک، آلودگی و زیرساخت‌هایی که هم فنی‌اند، هم اجتماعی و هم سیاسی؛ و مستقیم با زندگی روزمره مردم گره خورده‌اند.

مثال‌های ایرانی

شبکه آب شهری، مصرف گاز در زمستان، ترافیک یک کلان‌شهر.

سنجه‌های پیشنهادی

  • مصرف سرانه
  • نابرابری دسترسی بین مناطق
  • شدت هدررفت (مثلاً آب بدون درآمد)
  • ریسک و حساسیت سیستم به شوک‌ها (مثلاً سرمای شدید یا خشکسالی)

اشتباه رایج در ایران

اندازه‌گیری فقط حجم کل (مثلاً تولید یا مصرف)، بدون دیدن توزیع، هدررفت و تاب‌آوری سیستم.

اگر با آب، انرژی یا شهر سروکار داری، نوع سیستم‌ات این‌جاست؛ سنجه‌هایت هم باید سیستم‌محور باشند، نه فقط عدد کل.

چیت‌شیت اندازه‌گیری انواع سیستم (برای سازمان‌های ایرانی)

این جدول، نسخهٔ فشردهٔ همین صفحه است. می‌توانی آن را به‌عنوان نقطه شروع طراحی سنجه‌هایت در جلسات تیمی استفاده کنی.

نوع سیستم

انسانی و سازمانی

مثال ایرانی

تیم فروش، واحد برنامه‌ریزی، شبکه‌های غیررسمی در اداره

۳ سنجهٔ پیشنهادی

اعتماد و همکاری / جلسات با خروجی روشن / نرخ جابه‌جایی نیرو

اشتباه رایج در ایران

اندازه‌گیری فقط حضور و خروجی، بدون توجه به کیفیت رابطه

نوع سیستم

اقتصادی و بیزنسی

مثال ایرانی

مدل درآمد استارتاپ، زنجیره تأمین، سبد محصول

۳ سنجهٔ پیشنهادی

حاشیه سود / نوسان جریان نقدی / وابستگی به چند مشتری محدود

اشتباه رایج در ایران

تمرکز روی فروش به‌جای سود و ریسک

نوع سیستم

داده، اطلاعات و دیجیتال

مثال ایرانی

اتوماسیون اداری، گزارش‌های اکسل، CRM نیمه‌کاره

۳ سنجهٔ پیشنهادی

کیفیت داده / زمان دسترسی به گزارش درست / استفاده واقعی از داشبورد

اشتباه رایج در ایران

افتخار به تعداد گزارش‌ها، بدون سنجش کیفیت و استفاده

نوع سیستم

انسان–ماشین و سایبر–فیزیکی

مثال ایرانی

مرکز تماس، خط تولید، شبکه توزیع آب

۳ سنجهٔ پیشنهادی

خرابی و توقف / زمان رفع مشکل / خطاهای انسانی ثبت‌شده

اشتباه رایج در ایران

سرزنش جداگانه انسان یا ماشین، بدون دیدن کل سیستم

نوع سیستم

محیطی و زیربنایی

مثال ایرانی

شبکه آب شهری، مصرف گاز، ترافیک شهر

۳ سنجهٔ پیشنهادی

مصرف سرانه / نابرابری دسترسی / شدت هدررفت

اشتباه رایج در ایران

نگاه فقط به عدد کل، بدون توجه به توزیع و تاب‌آوری

نسخهٔ قابل‌چاپ و نسخهٔ Notion این چیت‌شیت به‌زودی از همین‌جا قابل دانلود خواهد بود.

نمی‌دانی سیستم‌ات دقیقاً در کدام دسته است؟

در یک گفتگوی ۳۰ دقیقه‌ای، کمک می‌کنیم نوع سیستم‌ات و سنجه‌های اولویت‌دارش را مشخص کنی؛ مخصوص واقعیت سازمان‌های ایرانی.